Жаңа Конституция қоғам дамуына ықпал етеді

Қазіргі әлемде өз Конституциясына өзгеріс енгізбеген бірде-бір мемлекет жоқ. XXI ғасырда әлемдегі 201 мемлекеттің 45-інде жаңа конституциялар қабылданды, оның ішінде 26 мемлекетте алдыңғы онжылдықта (2010–2019 жылдары). Алты елдің – АҚШ, Норвегия, Бельгия, Аргентина, Канада және Люксембургтің негізгі заңдарының тарихы бір жарым ғасырдан асады, ал 44 мемлекеттің Конституциялары жарты ғасырдан астам уақыт бойы қолданылып келеді.

Сонымен бірге Еуропа Кеңесінің Венеция комиссиясы атап өткендей, белгілі бір «жетілген» жасқа жеткен барлық Конституциялар қазіргі емес, өткен буындардың мүдделерін бейнелейді. Конституциялық, саяси және экономикалық реформалар, халқымыздың орасан күші мен әлеуеті, білімге, ғылымға және мәдениетке салынған ауқымды инвестициялар – осының бәрі еліміздегі өзгерістерге жол ашты.

Мемлекетке қауіпсіздікті, тұрақтылықты, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, халықтың осал топтарын қорғау сияқты негізгі міндеттер жүктелгенін ұмытпауымыз керек. Алайда идеяларды көтеріп, өзгерістерге бастамашы болатын – азаматтық қоғам. Мұндай әріптестік тек сенім негізінде ғана мүмкін. Дәл осы сенім саяси капиталға айналады.

Қытай ойшылы Конфуций айтқандай:

«Мемлекетте жеткілікті азық-түлік, қару-жарақ және билеушілерге деген сенім болуы керек. Егер бір нәрседен бас тартуға тура келсе, онда тек сенімнен ғана бас тартуға болмайды – онсыз мемлекет өмір сүре алмайды». 

Қазақстан Президенті Касым-Жомарт Токаев үшін президенттік қызметінің алғашқы күндерінен бастап басты саяси ұстаным – сенімді нығайту, оны қолдауға және арттыруға ықпал ететін қоғамдық институттар мен тұжырымдамаларды қалыптастыру болды.

Олардың қатарында «Халық үніне құлақ асатын мемлекет», «Әділетті Қазақстан», Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі және оның орнына келген Ұлттық құрылтай бар. 2022 жылғы 16 наурыздағы халыққа Жолдауында Президент былай деген еді:

«Біздің ата-бабаларымыз тағдыршешті шешімдерді әрдайым бүкіл халық болып талқылап, қабылдаған. Ұлытау, Ордабасы, Күлтөбе сияқты ұлы жиындар соның дәлелі. Біз Ұлы даланың осы демократиялық дәстүрін қайта жаңғыртуымыз керек. Бұл дәстүр жалпыұлттық бірліктің негізін қалаған. Бұл – кері байланыс дәстүрі. Қоғамдық қатысу мен белсенді азаматтық ұстанымсыз алға жылжу мүмкін емес». 

2025 жылғы 8 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы Парламентті реформалау бастамасын көтерді. Осы мақсатта Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылып, ол e-Otinish және eGov платформаларында «Парламенттік реформа» атты арнайы бөлім арқылы қоғамдық талқылау әлеуетін пайдаланып, белсенді жұмыс жүргізілді.

Өткен жылдың қазан айынан бастап азаматтардан, сарапшылар қауымдастығының өкілдерінен және қоғамдық бірлестіктерден жүздеген ұсыныс түсті. Конституция ережелерін қайта қарау жөнінде саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардан 1600 ұсыныс келіп түсті. Комиссия отырыстарының ашықтығы, тікелей трансляциялар, арнайы Telegram арнасы және ұсынылған өзгерістер жөніндегі комиссия мүшелерінің түсіндірмелері азаматтардың саяси реформаның ауқымын түсінуіне мүмкіндік берді.

Қолданыстағы Конституция мәтінінің 84 пайызына, оның 99 бабының 77-сіне түзетулер енгізілді. Осылайша өзгерістер мен толықтырулар Негізгі заңның барлық бөлімдерін – преамбуладан бастап конституциялық құрылым негіздеріне, сот төрелігі, мемлекеттік басқару және азаматтардың қатысу тетіктеріне дейін қамтыды.

Нәтижесінде барлық ұсыныстар біріктіріліп, қоғамдық келісім, саяси тұрақтылық, халық игілігі үшін экономикалық даму және патриотизм біздің өзгермейтін құндылықтарымыз болып қалатын Конституция жобасы әзірленді.

Конституциялық құрылыстың тұрақты легитимділігінің негізі – сайлаушылардың өзгеріп отырған жағдайларға байланысты оған заңды түрде өзгерістер енгізу мүмкіндігінің болуы. Мемлекетіміздің маңызды заңдарының бірі – 1995 жылғы 2 қарашадағы №2592 «Қазақстан Республикасындағы республикалық референдум туралы» Конституциялық заңы.

Онда: «Республикалық референдум – Қазақстан Республикасының Конституциясы, конституциялық заңдары, заңдар жобалары бойынша және мемлекеттің өзге де аса маңызды мәселелері жөнінде бүкілхалықтық дауыс беру» деп көрсетілген.

Конституция жобасын бүкілхалықтық референдум арқылы қабылдау – халықтың мемлекет ісін басқаруға қатысуының іргелі құқығы. Осындай жағдайда елдің Негізгі заңын қабылдауда халықтың еркі шешуші рөл атқарады.